Blijven aanschuiven

Destijds wisten we niet hoe het precies werkte, wel dát het werkte. Je ging lekker om tafel zitten, veel, zeer veel koppen koffie erbij, nachten doorwaken. Met nog weer extra koffie om wakker te blijven. En voor die geur. Je voelt je wakkerwordend, en wakkerwordend doet denken aan samen de nacht hebben gedeeld.

Remkes haalde er jenever bij, Groninger die hij was. C'est le ton. Beetje droge humor, en bij droog denk ik weer aan die jenever. Benen op tafel. Jongens, we begrijpen elkaar heus wel.

We weten nog niet hoe het precies werkt, wel dát het niet werkt. Sjaak van der Tak was met zijn rare stem wel in staat het oude spel te spelen. Rekken rekken, maar dan heb je iets ultrastabiels. Wat dat iets dan is, het is uiteindelijk het respect voor een tegenstander die je heeft verslagen. Hij kan met geheven hoofd van tafel. Adema lag aan de beademing, maanden lang, en wij met hem.

In Brabant moet het ook zo gegaan zijn. Echt gezellig jongens, want die toon is zo belangrijk. Samen lachen, dan kun je ook samen huilen. En uiteindelijk moet je het probleem toch samen oplossen, dus waarom niet meteen dan maar aanschuiven, Groen Links, VVD, BBB, mensen onder elkaar.

Opperste verbazing nu het geklapt is, op het laatste moment. Nu beginnen we te weten dat het niet werkt, maar nog steeds niet hoe het precies niet werkt.

Was het nostalgie naar het polderen? Was het een milde variant van na ons de zondvloed: als je dan toch tenondergaat, dan maar met wat gezelligheid vooraf. Of polderen was al die tijd al samen uit samen thuis.

Het raadsel zit niet aan de rechterkant. Als je wil doorgaan met je mensen en je belangen moet je je rol met verve spelen en rekken rekken rekken. Het raadsel zit aan de linkerkant. Waarom bleven we aanschuiven terwijl we het al die tijd al wisten?

Gods misplaatste grap

Het voelt nu raar als ik iets lees over Rusland. Moet ik over Rusland nadenken omdat ik daar in het verleden over heb gelezen en geschreven? Je zou haast zeggen van wel, omdat het land voortdurend in het nieuws is. Aan de andere kant heb ik er weinig over te zeggen wat niet anderen al zeggen.

Die anderen lezen veel meer, komen er vandaan, wonen er nog, verrichten serieus onderzoek en houden de zaken goed bij. Het voelt dus niet alleen als verantwoordelijk maar ook proportioneel wanneer ik me beperk tot af en toe mijn best doen iets te lezen en het tot me door te laten dringen.

Zo valt bij ons sinds enkele weken De Groene op de mat, met ditmaal een artikel van Raymond van den Boogaard. Hij schrijft over de Russisch-Amerikaanse politicologe Gulnaz Sharafutdinova en de vraag of de oorlog iets van Poetin is of ook van de bevolking. Nu kun je dat artikel ook gewoon zelf lezen, maar er staat zoveel in dat je je vervolgens afvraagt waarom ik er een blog aan wijd.

Welnu, deze blog moet ik rechtvaardigen door uit dat artikel een enkele gedachte te pikken, en misschien een paar verbindingen te leggen met zaken die ogenschijnlijk niets ermee te maken hebben. Dat is namelijk zo'n beetje mijn specialiteit. (God moet zich hebben verveeld of geamuseerd toen Hij op het idee kwam om mij in de wereld te zetten, een wereld barstensvol met meningen, teksten en gezichtspunten: daar gooien We Anton gewoon lekker bij, moet Hij hebben gedacht.)

Van den Boogaard gaat behalve op Sharafutdinova ook in op het YouTube-kanaal '1420' waarin de 21-jarige Daniil Orain voorbijgangers vraagt naar hun mening over actuele kwesties. De voorbijgangers zijn natuurlijk voorzichtig, bang en flegmatisch. Ze willen vooral dat die oorlog ophoudt, zeker nu er ook drones in Moskou kunnen vallen. Daarin nemen ze onuitgesproken afstand van de overheidspropaganda. Er is echter één onderwerp waarover ze het met die propaganda eens zijn:

'dat het Westen een pesthekel heeft aan Rusland en dit land welvaart en macht misgunt. Gevraagd naar de reden achter de westerse sancties noemt bijna niemand de inval in Oekraïne. Wel afgunst en de wens om Rusland klein te houden.' (15 juni 2023 jg 147 p.20)

Het lijkt iets dat ook speelde in eerdere tijden, de Sovjet-Unie, de ineenstorting, de jaren negentig, de korte periode van relatieve welvaart en de financiële crisis. Steeds was er die hoofd- of onderstroom van het zich gehaat voelen door ons.

Wij kunnen ons dat nauwelijks voorstellen denk ik. We houden toch van zoveel in Rusland, die geweldige cultuur, de gewone, hartelijke gastvrije mensen. Goed, hun leiders, die verpesten het, en die kortzichtige reactionairen. En zelfs als we onze verhouding tot de Russen typeren als 'haat-liefde' bedoelen we dat niet alleen maar negatief. Zo lijkt het niet alleen maar een gemakkelijk alibi als de Russen zeggen dat we hen niet begrijpen. Ze lijken dit, getuige die straatinterviews met de duiding van Orain, Sharafutdinova en Van den Boogaard, ook echt te menen.

Laat ik eens een voor mij verrassende verbinding leggen. Herinner je je dat ik een paar alinea's hiervoor sprak over God en mezelf? Als ik me God voorstel toen Hij mij schiep denk ik aan een misplaatste grap of een misverstand. Zo kijk ik ook ten diepste terug naar de periode dat ik werkte als filosofisch onderzoeker en me bezighield met de Russen. Het gevoel van vervreemding toen ik daar in Moskou rondliep. Wat had ik daar in Godsnaam te zoeken?

Als we aan God denken, denken we graag aan liefde. Niet gauw aan hekel en haat. Goed, de mens kan God haten. Maar dat God ons zou haten?? Of een misplaatste grap met ons uithaalt? Dat lees je minder vaak.

Misschien heeft God wel gedacht: die Russen hebben ongelijk, die westerse mensen zijn eigenlijk heel aardig, en ook nog empathisch. Maar nu We eenmaal in onze misplaatste grap zitten, moeten We verder. Ik zal ervoor zorgen dat die westerlingen echt een pokkehekel aan die Russen krijgen. Ik laat ze hun geliefde westerse waarden aanvallen, democratie, gelijkheid, vrijheid.

Iets daarvan moet Lavrov hebben bedoeld toen hij zei dat de Russen wel schaamteloos zijn, maar zich laten zien zoals ze zijn. Het moet God geweest zijn die door hem sprak.

Nieuwe oortjes

Marxisme tegen kapitalisme is vaak gedacht. We vergeten dan wel even dat er een opvatting over geschiedenis achter zat. We staan volgens Marx niet op een tweesprong waarbij we de keuze hebben tussen marxisme en kapitalisme, of tussen overheidsingrijpen en laissez-faire. We zullen dus even door dat kapitalisme heen moeten. Geschiedenis wil zeggen: eerst het een, dan het ander. Het ander ontstaat vanuit het een, vanuit de instorting van het een.

Je zou marxisme dus ook kunnen duiden als verdediging van het kapitalisme. We moeten dingen hebben, dus kopen, dus verveeld raken doordat al die fascinaties uitdoven, of uitgewoed zijn.

Of nog erger: we moeten dat kapitalisme op de spits drijven, brengen bij zijn grens.

Zo heb ik vandaag oortjes gekocht, alweer. Ik had er al heel wat. Het is een guilty pleasure. Zoals iemand anders weer een formule 1 bestuurt en lekker in Monaco woont omdat hij nu eenmaal niets heeft met belasting.

Vaak wordt gezegd, en terecht, dat Marx zijn Kapital schreef in een villa van Philips.

Misschien is Verelendung dus niet dat we het steeds erger hebben, maar dat we lekker wegzakken tussen onze comfortdingetjes in onze comfortzone. Dat is de echte Verelendung.

Dat is de implosie waarna we een andere verhouding tot de dingen hebben. We gaan ze eindelijk gebruiken.

Mijn nieuwe oortjes, ze liggen nu alweer ongebruikt. Daarna, na de implosie, ga ik ze gebruiken. Ik ga ze voor me neerleggen en ernaar kijken. Oortjes om naar te kijken.

 

Wat zeg je tegen je baas

Jij bent de baas! zegt een collega weleens tegen mij als er iets misgaat. Het is inderdaad wel van belang in onze cultuur dat je een beetje kunt beslissen over je eigen dingen.

Ik kijk naar een tv-programma waar een lerares in Kosovo terugkijkt op de jaren negentig, toen Milosevic er nog de baas was. Hij kon zeggen wat die lerares moest doen. Maar er was veel verzet, zegt die lerares nu, een paar decennia later.

Soevereiniteit is nog steeds het anker waar we ons met onze democratie mee redden. We gooien het uit en hopen dat iedereen meteen ja knikt zodat we niet gedwongen worden rare dingen te bedenken. Ons leven te riskeren.

Ik denk nu: soevereiniteit is niet het goede woord. Het is meer dat je moet blijven communiceren met de baas die tegen jou zegt dat je de baas bent. Stel, je bent die lerares in Kosovo. Wat zeg je tegen die indringer die jou dingen oplegt?

Weerstand, resistance, resistentie, allergie, diplomatie, tact, tactiek, rechte rug, flexibele rug, laat me nog even en ik kom moeiteloos aan de twintig woorden.

Hobby resurrectie

Een vijand zoals in films, zeg maar James Bond. Ze hebben een soort humor die niet onderdoet voor die van Bond zelf. Integendeel, zeker als Bond zo serieus is als Daniel Craig. 

Wat willen de Britten zeggen met deze superieure vijand die alles kan wat zij zelf kunnen maar dan extremer? Beter? Gedurfder?

Denk aan de scène in Skyfall dat Silva reageert op de opmerking van Bond dat iedereen een hobby nodig heeft. 'Dus wat is die van jou?' 'Resurrection', zegt Bond dan.

Er is, vanuit het perspectief van Bond, weten we van de film erna, maar één manier om die heftige hobby te overtreffen. Bond sterft.

Zo lijkt de dood het hoogst haalbare. Behalve als je het over hobbies hebt. Daarin is zijn vijand superieur. Die blijft herrijzen.

Misschien dat we het begrip hobby moeten herzien. We denken dat hobbies secundair zijn, de belangrijkste bijzaak. En ineens is de hobby primair.

Alles wat we doen komt neer op hobby. Behalve ons werk, onze taken, onze professionaliteit. Ons werk verlangt van ons dat we sterven, voor onszelf maar bovenal voor de gemeenschap.

Onze eigen dood, die voor onszelf, is hobby. Het is ons ding, het ding waardoor we nog enige afstand kunnen nemen van ons werk en onze taken.

Het hoogste dat we kunnen geven is niet onze dood, het is onze resurrectie.

 

Mijn bijdrage aan de meningflatie

Ik kan me over alles een mening vormen. Nu kun je die mening verdiepen. Maar als je dat vaak doet, treedt er toch een inflatoir effect op. Die ene interessante mening gaat verloren in de veelheid van meningen.

Nu is dat ook wel weer interessant. Een mening is ook maar een mening. Het kan dus terecht zijn dat mijn mening verdwijnt doordat er zoveel meningen zijn. Het is een manier van onderduiken, onder de radar blijven.

Zo krijg ik iets mee van de politieke idee van multitude, die Dante ooit afleidde van Averroes. Het denkvermogen komt niet bij mij vandaan, en ik beschik er niet over. Er is ook niet zoiets als een volk dat daar de beschikking over heeft. Het volk is dus een misplaatste categorie, en als je dit tot je laat doordringen moet je die hele democratie opnieuw overdenken.

De kwestie speelt nu bijvoorbeeld rond de verengelsing. Moet Nederland niet meer zorgdragen voor het voortbestaan van het Nederlands aan de universiteiten (en hbo's en middelbare scholen en eigenlijk dus gewoon in Nederland)? In de krant vanochtend werd bericht over mijn oude vriend René Gabriëls die over de kwestie van de volkstaal en de verengelsing aan de Europese universiteiten een boek heeft gewijd.

Geen land in Europa dat zo weinig weerstand biedt aan de verengelsing als Nederland. Nu kan ik wel zeggen dat ik mijn steentje bijdraag door koppig Nederlands te blijven schrijven. Maar nu duikt dus dat inflatoire effect op. Kijk eens, ik schrijf Nederlands! Dat zal ze leren! Maar het Engels verspreidt zich via het model van de multitude, dat overigens ook een Engels woord is.

Mijn Engels is ook gewoon niet al te best.

Ik begin langzaam door te krijgen dat ik mijn speciale strategie heb om me uit het debat terug te trekken. Ik vorm gewoon een mening. En weet je wat? Die post ik gewoon op facebook. Zo draag ik bij aan de inflatie en dat is wellicht de beste manier om al die meningen te bestrijden. Noem het meerstemmigheid voor mijn part.

 

Hoe deel je een geheim?

Het voorbeeld van hoe je een geheim deelt hoor ik nu elke avond. Met het oog op morgen sluit na een paar zware onderwerpen af met een lichte toets. We herkennen de tune van het oude tv-programma Ontdek je plekje en er komt een lokaal persoon die ons vertelt wat de mooiste plaats in haar provincie is. Zo weten we nu weer opnieuw dat we naar de Millingerwaard moeten, en naar Het Blauwe Meer bij Hoogersmilde.

Zo deel je dus een geheim. Als je het over een geheim hebt, zit je eigenlijk al in deze structuur van de openbaring en dus de uitwissing van datgene in het geheim wat je liefst geheim had willen houden.

Stel, je wil die uitwissing niet, wat kun je dan nog doen? Je kunt gebruikmaken van een list. Misschien zijn er plaatsen in Gelderland die misschien niet zo mooi zijn als de Millingerwaard, maar die het voordeel hebben dat er minder reclame voor is gemaakt. Dat wist die persoon misschien wel. We hebben in dit geval te maken met een afleidingsmanoeuvre.

Misschien gaat het te ver wat ik nu zeg, maar zou je die hele 'negatieve theologie', de idee dat je over God alleen passend kunt spreken in ontkennende bewoordingen, niet als zo'n afleidingsmanoeuvre kunnen beschouwen? Je wekt via de negatieve theologie de liefde voor het spreken op, het uitvoerig en uitbundig spreken over God, zodat de dingen om ons heen weer kunnen verschijnen, vanuit hun onbesproken, achtergrondelijke, onnadrukkelijke verschijning. Ik merk dat ik op mijn woorden moet passen. Richt je de schijnwerpers op de achtergrond, dan is het geen achtergrond meer.

Zeker zijn er nog andere strategieën mogelijk om het geheim te redden van zijn uitwissing. Zo kun je net als de mevrouw van Drenthe de mensen eerst naar een mooie plas sturen. Daar wordt het dan te druk, waarna je dus die Blauwe Plas bij Hoogersmilde noemt, waardoor je de druk op die eerste plas een beetje wegneemt. Deze strategie is in principe oneindig. De kern ervan is dat je de schade beperkt die je zelf had aangericht door het geheim te delen. Natuurlijk, daarmee richt je weer nieuwe schade aan, maar die zie je dus in principe als mogelijkheid tot nieuwe schadebeperking. Altijd positief blijven denken!

Derrida oppert nog weer een andere strategie, die ik de paradoxe strategie zou willen noemen. Je kunt net als in de afleidingsstrategie uitvoerig praten over het geheim. Maar bij Derrida is dat niet om ons weg te houden bij andere, onbesproken zaken, maar juist om het besprokene zelf te redden van de verwijzing. Weinig mensen zullen denken dat je dat uitvoerig besprokene door het te bespreken eigenlijk hebt verzwegen. Inderdaad, Comment ne pas parler? Juist, door er uitvoerig over te spreken.

Mijn favoriete strategie is weer ietsje anders. Ik denk soms dat ik maar weinig inzicht heb in dingen. Dat hoeft geen nadeel te zijn, niet altijd. Er kan een kracht opduiken in je eigen taal, terwijl je aan het schrijven bent. Soms lijkt het alsof ik door te schrijven mijn inzicht in dingen vergroot, omdat mijn taal dat suggereert. Denk ik vervolgens na over wat ik nu eigenlijk heb gezegd, dan ben ik het antwoord meestal schuldig. Kortom, het lijkt er sterk op dat ik in staat ben dingen voor mezelf geheim te houden. Ook dingen waarvan ik het gevoel heb dat iedereen die wel weet. Behalve dus ik. Het lijkt op Socrates, die tenminste wist dat hij niets wist. Maar Socrates gebruikte zijn bekentenis als drukmiddel om anderen, en misschien ook zichzelf, tot inzicht te dwingen, of minstens tot nadenken.

Ik ben geen Socrates, vermoed ik. Ik vertrouw op u, dat u het beter weet, dat u dingen beter weet dan ik. Ik ben weer goed in andere dingen, zoals het geheim houden van dingen voor mezelf. En daarmee heb ik dat geheim toch weer een beetje met u kunnen delen.